Beslenme Önerileri

Beslenme Önerileri

Sadece anne sütü alan bebekler 6. ayda, mama ile ve karışık beslenen bebekler ise bebeğin durumuna göre 5. ay civarı ek gıdalara başlayabilir. Beslenmeye hazır bir bebek, başını dik tutabilen, en azından destekle oturabilen, o sırada aç olan bir bebek olmalıdır. 

Gıdalar önce çay kaşığı sonra tatlı kaşığı ile denenir ve giderek verilen miktar arttırılır. Bebeğin isteğine göre artış devam ettirilir. Mesela yoğurt, yarım ila bir su bardağına kadar bir öğünde verilebilir. Bebeğin reddettiği gıdaları vermek için zorlamayın. Yaklaşık bir hafta kadar sonra tekrar deneyin. Bebek dilini öne doğru atar, bu doğal bir reflekstir, sabırla denemeye devam etmelisiniz. Yavaş yavaş diliyle gıdayı almayı öğrenecektir. Kimi çok hızlı öğrenir, kimi bebekse yavaştır, bu normaldir, asla bebeğinizi başka bebeklerle kıyaslamayın.

Öğünler bebeğin ayına ve isteğine göre ayarlanır. Öğünler arası en az 3 - 4 saat olması tavsiye edilir.

Bebek iyice acıkmadan beslemeyin.

Gıda saklama kapları cam olmalıdır. Bebeğin bulaşıkları için ayrı bulaşık süngeri kullanılmalı ve sürekli yenilenmelidir.

1. Sebze püreleri

2. Yoğurt: Evde hazırlanması tercih edilir. Tuzsuz, kaymaksız yoğurt kullanılmalıdır. İnek sütü ile hazırlanır. Alerjik döküntü veya bağırsak alışkanlığında ciddi bir değişiklik olursa, uzman hekime danışılmalıdır. 

3. Meyve püreleri: Meyve püreleri hazırlanırken cam rende kullanılması önerilir. Elma, armut, mevsimine göre meyveler.

Asitli olan portakal, mandalina ve benzerleri en son olarak verilir. (7. Aydan sonra).

Bebeğin beslendiği ortam mümkün olduğunca ferah, kokusuz ne aşırı sıcak ne de soğuk olmalıdır. Bebeğe yatar vaziyette yemek yedirilmez. En azından destekli oturabiliyor olması lazımdır. Yemekten sonra hemen yatılmaması gerekir. En az 20 dakika zaman geçmelidir. Zeminlerde kaymayan, emniyet kemeri olan bir mama sandalyesi tavsiye edilir.

Bebek beslenmesi, ilk 1000 günlük kritik büyüme evresini destekleyecek şekilde 3 ana döneme ayrılır:

1. Evre: 0 - 6 Ay (Sadece Anne Sütü)

· Tıbbi Kural: Bebeğin fizyolojik gelişimi için ilk 6 ay (180 gün) sadece anne sütü (veya hekim kontrolünde formül mama) verilmelidir. Su dahil hiçbir ek sıvı veya gıda verilmez.

· Sıklık: Yenidoğan döneminde saatli program yerine bebek her istediğinde (günde 8-12 kez, 2-3 saatte bir) emzirilmelidir.

2. Evre: 6 - 12 Ay (Tamamlayıcı Beslenme)

Bu dönemde ana besin kaynağı anne sütüdür, ek gıdalar ise porsiyon doldurma amaçlı değil tamamen "tanışma ve tamamlama" rolündedir. Yeni besinlere çocuk açken başlanmalı ve alerji oluyor mu takibi yapılmalıdır.

Başlanabilecek Besinler 

6. Ay
(Tadım)

%80 Anne Sütü / %20 Ek Gıda 

Günde 1-2 öğün (tadımlık)
Kıvam: Pürüzsüz, ince püre.
Miktar: 2-3 tatlı kaşığı ile başlanıp kademeli artırılır.

Ev yapımı yoğurt, mevsim sebzeleri püresi (kabak, havuç, patates, az zeytinyağı ile), cam rendede meyve püresi (elma, armut), 1/4 yumurta sarısı.

7. - 8. Ay
(Gelişme)

%70 Anne Sütü / %30 Ek Gıda 

Günde 2-3 öğün
Kıvam: Püre kıvamında koyu veya ezilmiş gıdalar.
Miktar: En fazla 1 çay bardağı (125 ml).

Tam yumurta sarısı, çift çekim kuzu kıyma/et/tavuk (iyi ezilmiş), tuzsuz peynir, kabuğu soyulup iyice haşlanmış kurubaklagil püreleri.

9. - 11. Ay
(Geçiş)

%50 Anne Sütü / %50 Ek Gıda 

Günde 3 ana, 1-2 ara öğün
Kıvam: Çatalla ezilmiş, pütürlü ve parmak gıdalar.
Miktar: 1 - 1,5 çay bardağı.

Alerji yoksa yumurta beyazı (10. aydan sonra), kılçıksız balık ezmesi, tuzsuz/salçasız hazırlanan ezilmiş ev yemekleri.

3. Evre: 12 - 24 Ay (Aile Sofrasına Uyum)

· Tıbbi Kural: Emzirme 2 yaş ve ötesine kadar sürdürülür. Çocuk 3 ana, 1-2 ara öğün beslenerek aile sofrasındaki yemekleri tüketebilir.

· Porsiyon Kontrolü: 1 yaşındaki bir çocuğun mide kapasitesi ortalama 1 su bardağı (200-250 ml) kadardır. Çocuklar porsiyon bitirmesi için kesinlikle zorlanmamalıdır.

Bebeklerde ek gıdaya geçişte 3 gün kuralı artık kesin bir zorunluluk olarak kabul edilmemektedir. Sağlıklı ve ailesinde ciddi bir alerji öyküsü bulunmayan bebeklerde bu kural yerine daha esnek ve çeşitliliği ön plana çıkaran bir yaklaşım önerilmektedir.

Güncel yaklaşımlar ve kuralın esnemesinin nedenleri şunlardır:

· Zorunluluk Değil, Gözlem Önemli: Alerjen olmayan (havuç, kabak, elma vb.) temel besinleri hızlıca arka arkaya tattırabilirsiniz. Önemli olan 3 gün beklemek değil, bebeğe yeni bir besin sunulduğunda gün içinde oluşabilecek kızarıklık, döküntü, kusma gibi reaksiyonları dikkatlice gözlemlemektir.

· Alerji Takibinde Esneklik: Çalışmalar, olası bir alerjik reaksiyonun sadece ilk 3 günde değil, bazen ilk günde bazen de daha sonraki günlerde ortaya çıkabileceğini göstermektedir.

· Çeşitliliğin Önemi: Katı kurallarla süreci uzatmak yerine, bebeği gelişimine uygun, güvenli kıvamdaki farklı tatlarla daha hızlı tanıştırmak bağırsak sağlığı ve damak tadı gelişimi için daha faydalı bulunuyor.

· Yüksek Alerjenler İçin İstisna: Yumurta, balık, kuruyemiş (ezme olarak) veya süt ürünleri gibi yüksek alerjen riski taşıyan besinler ile tanıştırırken hâlâ küçük miktarlarla başlamak ve diğer yeni besinlerle karıştırmadan birkaç gün gözlemlemek tedbir amaçlı tercih edilebilir.

İlk 1 Yıl Kesinlikle Yasak Olanlar

Bebeklerin böbrek yükünü, bağırsak bütünlüğünü ve genel sağlığını korumak adına 1 yaşından önce şu gıdalar diyetten uzak tutulmalıdır:

1. Bal: İnfantil botulizm (bakteriyel felç zehirlenmesi) riski taşır.

2. Tuz ve Şeker: Böbrekleri aşırı yorar, damak tadını olumsuz etkiler ve obezite riskini artırır.

3. İnek ve Keçi Sütü: Temel içecek olarak kullanılamaz (bağırsak kanaması ve demir eksikliği anemisi riski), ancak yoğurt veya muhallebi içinde az miktarda pişirilerek verilebilir.

4. Bakla: Favizm (akut hemolitik anemi) tablosuna yol açabileceği için 1 yaş altında kesinlikle yasaktır.

5. İşlenmiş ve Konserve Gıdalar: Katkı maddesi ve aşırı sodyum içerir.

6. Çay ve Bitki Çayları: Demir emilimini engeller ve nörolojik olarak bebeğe uygun değildir.

Bakla ve Patlıcan: Ağır metal içeriği ve favizm riski nedeniyle önerilmez.

Meyve Suları: Lif kaybına yol açtığı ve diş çürüğü riskini artırdığı için püre tercih edilmelidir. 

Pekmez, doğal olsa bile oldukça yoğun bir şeker kaynağıdır. Bebeklerin erken dönemde çok tatlı besinlere alışması, ileride sebze ve diğer şekersiz ek gıdaları reddetmesine (damak tadının tatlıya kaymasına) neden olabilir. Geleneksel ev yapımı (açıkta uzun süre kaynatılmış) pekmezlerde dikkatli olunmalıdır. Yüksek ısıda uzun süre kaynayan pekmezlerde HMF (Hidroksimetil furfural) adı verilen zararlı bir kimyasal bileşik açığa çıkabilir. Bebekler için uygun olabilecek, üretim koşullarına dikkat edilmiş organik veya güvenilir ürünler (üzüm, dut veya keçiboynuzu) tercih edilmelidir. Pekmezi yoğurt, süt veya peynir gibi kalsiyumdan zengin gıdalarla karıştırmamak gerekir. Kalsiyum, pekmezin içindeki demirin emilimini engelleyebilir.

Biraz daha ayrıntıya girersek: 

6. Ay: Tadım ve Alışma Dönemi

Bu ay doyma değil, farklı tat ve kıvamlara alışma ayıdır. Ana besin anne sütüdür.

Öğün Sayısı: Günde 1 veya 2 tadım öğünü.
Miktar: İlk günlerde 1-2 çay kaşığı, ay sonuna doğru en fazla yarım çay bardağı (50-60 ml).

Başlanacak Besinler:
Sebzeler: Havuç, kabak, patates, balkabağı, tatlı patates. (Gaz yapmayan, sindirimi kolay sebzeler).
Meyveler: Elma, armut, şeftali, muz, kayısı.
Süt Ürünleri: Ev yapımı yoğurt.
Protein: 1/4 oranında iyi haşlanmış yumurta sarısı.

Nasıl Hazırlanır:
Sebze ve meyveler buharda veya az suda haşlanır. Blender kesinlikle kullanılmamalıdır; besinler tel süzgeçten geçirilmeli veya çatalla püre haline getirilmelidir.
Sebze pürelerine pişirildikten sonra 1 çay kaşığı sızma zeytinyağı eklenebilir. Tuz ve şeker eklenmez.

7. - 8. Aylar: Pütürlüye Geçiş ve Çeşitlenme Dönemi

Enerji ihtiyacının artmasıyla birlikte protein grubunun (özellikle demir için kırmızı etin) beslenmeye girdiği dönemdir.
Öğün Sayısı: 2-3 ana öğün.
Miktar: Her öğünde yaklaşık 1 çay bardağı dolusu (100-125 ml).

Başlanacak Besinler (6. aya ek olarak):
Protein: Çift çekilmiş yağsız kuzu kıyma, kuzu eti, dana eti, tavuk eti, kılçıksız balık (somon vb.), tam yumurta sarısı.
Tahıllar: Yulaf ezmesi, pirinç, irmik, tam buğday unu.
Diğer Sebzeler: Brokoli, karnabahar, taze fasulye, bezelye, pırasa. (Ispanak ve pazı nitrat içerdiğinden 8. ayın sonlarına doğru haftada 1-2'yi geçmeyecek şekilde başlanabilir).
Diğerleri: Tuzsuz lor peyniri, labne, tarhana, 8. ay itibarıyla kırmızı/sarı mercimek, ceviz/badem ezmesi (toz halinde, alerji kontrolü yapılarak yoğurda/meyveye katılarak).

Nasıl Hazırlanır:
Püre formu bırakılır, besinler sadece çatalla ezilir (pütürlü kıvam).
Etler sulu köfte şeklinde (kimyonsuz, tuzsuz) veya sebze çorbalarının içine kıyma olarak eklenebilir.
Kahvaltılara başlanabilir (Örn: Yumurta sarısı, lor peyniri, anne sütü veya sıcak suyla ıslatılmış yulaf/irmik karışımı).

9. - 12. Aylar: Kaba Pütürlü ve Çiğneme Refleksinin Gelişimi

Bebeğin el becerilerinin arttığı, sofra yemeklerine adaptasyon sürecidir.
Öğün Sayısı: 3 ana öğün, 1-2 ara öğün.
Miktar: Her ana öğünde 1 küçük kase veya 1 ila 1.5 çay bardağı (125-150 ml).

Başlanacak Besinler:
Kuru fasulye, nohut (zar yaprakları soyulmuş ve iyi ezilmiş şekilde).
Soğan, sarımsak, domates (alerjik reaksiyon yoksa), kapya biber.
Kavun, karpuz, narenciye (pişik veya döküntü yapmıyorsa).
Baharatlar: Nane, kekik, kimyon (tuz hariç).

Nasıl Hazırlanır:
Artık özel bebek yemeği yapmaya gerek kalmaz. Ev için pişen zeytinyağlı ve etli tencere yemekleri tuz, şeker, salça ve acı baharat eklenmeden önce bebeğin porsiyonu ayrılarak verilir.
Besinler ezilmek yerine küçük, yumuşak küpler halinde doğranarak sunulur.
Kendi kendine beslenmeyi teşvik için eline alabileceği yumuşak haşlanmış brokoli sapları, havuç çubukları, fırınlanmış patates dilimleri verilebilir.

12. - 24. Aylar: Aile Sofrası Dönemi

Bebek artık ailenin tükettiği sağlıklı her besini tüketebilir. Anne sütü devam edebilir.
Öğün Sayısı: 3 ana öğün, 2 ara öğün.
Miktar: Yetişkin porsiyonunun yaklaşık 1/4'ü ile 1/3'ü arası (Ortalama 200 ml / 1 porsiyon tabağı).

Yasakların Kalkması:
1 yaş itibarıyla inek sütü sıvı olarak içilebilir (günde en fazla 500 ml kısıtlamasıyla).
Yumurta beyazı ve bal (botulizm riski bittiği için) verilebilir.
Az miktarda ev salçası ve çok kısıtlı oranda iyotlu tuz yemeklere girebilir.

Nasıl Hazırlanır:
Yetişkinle aynı sofra düzeninde, aynı tencereden beslenir.

Çiğ kuruyemişler, patlamış mısır, sert şekerler ve yuvarlak üzüm/sosis gibi boğulma riski taşıyan gıdalar püre, ezme veya boylamasına 4'e bölünmüş formda verilmeye devam edilmelidir. 4 yaşına kadar bütün halde sert ve yuvarlak gıda verilmez.

Tarifler 

Çorbalar 

Sebze çorbası: 2-3 yaprak ıspanak (7. aydan sonra önerilir), 1 küçük patates, ¼ (bir bütünün çeyrek kadarı) kabak, ¼ havuç, 1 çay kaşığı sıvı yağ, 1 su bardağı su. Sebzeler yıkanır, kabuklu sebzeler soyulur ve doğranır. Küçük bir tencerede kaynamakta olan suya atılır. Su, sebzelerin üzerini örtecek kadar olmalıdır. Ateş kısılır, sebzeler yumuşayıncaya dek pişirilir. Pişmiş sebzeler ezilerek süzgeçten geçirilir, 1 çay kaşığı yağ eklenir. Patates yerine 1 tatlı kaşığı pirinç veya kırmızı mercimek de eklenebilir.

Mercimek çorbası: 1 yemek kaşığı kırmızı mercimek, 1 su bardağı su, 1 çay kaşığı sıvı yağ. Mercimek ayıklanır, yıkanır ve kaynamakta olan suya atılır. Ateş kısılır, mercimekler yumuşayıncaya dek pişirilir, ezilir, yağ eklenir.

Pirinç-mercimek çorbası: ½ yemek kaşığı kırmızı mercimek, ½ yemek kaşığı pirinç, 1,1/4 (bir artı çeyrek) su bardağı su, 1 çay kaşığı sıvı yağ. Mercimek, pirinç, ayıklanır, yıkanır ve kaynamakta olan suya atılır. Yumuşayıncaya dek pişirilir, yağ eklenir. Pirinç yerine bulgur konarak da yapılabilir.

Yayla çorbası: ¾ (dörtte üç) su bardağı yoğurt, ½ (yarım) su bardağı su, 1 yemek kaşığı pirinç, 1 çay kaşığı sıvı yağ, 1 çay kaşığı un. Pirinç ayıklanır, yıkanır ve su ile haşlanır. Ilımaya bırakılır, yoğurt ve ezilmiş un eklenir. Karıştırılarak pişirilir, yağ eklenir.

Tarhana çorbası: 1 su bardağı su, ½ yemek kaşığı tarhana, 1 tatlı kaşığı yağ. Tarhana, soğuk su ile ezilir ve karıştırılarak pişirilir, yağ eklenir. Tarhana hazırlanırken doğrudan güneşe maruz kalmamalıdır ve acısız olmalıdır.

Yumurta: Haşlama: Yumurta yıkanır, hafif ılıklaşmaya başlayan ancak kaynamayan suda 8-10 dakika kaynatılır ve derhal soğuk suya çıkarılarak soğutulur. Uzun süre pişirme, yumurta sarısının etrafında yeşil halka oluşturur. Bu da, besin değerini azaltır. 

Etler

Kıyma şeklinde verilir. Kıyma hafif ateşte ezile ezile suyu çekinceye dek pişirilir, ancak kavrulmaz. Bu şekilde hazırlanmış kıyma, çorbalara eklenir. İlk verilen etin, GDO beslenmelerinden etkilenmediği için kuzu eti olması iyi olur. Tavuk etinden yapılmış kıyma da aynı şekilde verilir. Balık, ızgara veya buğulama olarak ve kılçıkları ayıklanarak yedirilir. 

Kurubaklagiller

Nohut ve kuru fasulye ezmesi: 2 yemek kaşığı nohut veya fasulye, 1 çay kaşığı yağ, 2 su bardağı su. Nohut, fasulye ayıklanır, yıkanır ve 8-10 saat süreyle ıslatılır. Islatma suyu dökülür. Yumuşayan nohut ve fasulyenin kabukları soyulur. Üzerini 1-2 parmak geçecek kadar su ile yumuşayıncaya dek pişirilir. Pişen nohut, fasulye ise haşlama suyu içinde, çatalla ezilir. Haşlama suyu dökülmez.

1-2 YAŞ İÇİN YEMEK LİSTESİ ÖRNEĞİ

Sabah: 1 yumurta, yarım dilim ekmek, 1 küçük bardak süt, 1 fincan portakal veya domates suyu.

Öğle: 1 kepçe kıymalı sebze yemeği, 2-3 kaşık yoğurt, 1 ince dilim ekmek.

İkindi: 1 küçük bardak süt, 1 dilim kek.

Akşam: 1 kepçe mercimek-bulgur karışımı koyu çorba veya pilav, 2-3 kaşık yoğurt, 1-2 adet meyve veya meyve suyu, 1 ince dilim

ekmek.

Yatmadan 1 - 2 saat önce: 1 bardak süt.

****** 

Beslenme önerileri, öğün tarifleri ve örnekleri, tıbbın her alanında olduğu gibi değişime uğrayan ve sürekli güncellenmesi gereken tarif, örnek ve önerilerdir. Yukarıda yazılı olanlar tamamen öneri mahiyetindedir. Beslenmeye başlama ve beslenmenin takibi, her bebek için ayrı ve o bebeğe özgü olarak, yakın takip ile, bir çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı tarafından yapılmalıdır.